La Infana Raso: 3 tradukoj fare de Girvan McKay

Mi jam menciis la lingvan diversecon kiu ekzistas en Skotlando: estas la angla, la skota kaj la skotgaela. (Nuntempe, la lingvoj de Hindio, Pakistano kaj la Mez-Oriento ankaŭ fariĝas gravaj: temo por la estonteco!)

Kompreneble, oni devas aldoni Esperanton; ĉar ĝis estas lingvo por ĉiuj landoj. William Auld plejparte verkis esperante, kvankam li ankaŭ verketis (kaj bonege!) angle kaj skote. La plejmulto opinias, ke La Infana Raso estas lia majstraĵo. Ŝajne li tradukis parton de ĝi en la anglan; sed manuskripto mankas.

Nun Girvan McKay, skotdevena irlandano ĵus tradukis la majstran verkon en la tri lingvojn de Skotlando. Li meritas laŭdegon. Bonvolu rigardi lian kontribuon al skota kulturo, kiu troviĝas PDF-formate ĉe la retejo de Esperantlingva Verkista Asocio.

La Kastelo en Skotlando

Oni povas deklari, ke skotoj amas kastelojn. Kasteloj mezepokaj abundas en Skotlando. Lokaj lordoj konstruigis turojn. Komence, ili estis defendeblaj; poste ili romantikiĝis. Dum la 17a kaj 18a jarcentoj domegoj ofte estis kastelecaj.

19jarcente estis eksterordinara ekflorado de kastelecaj konstruaĵoj por domegoj, malliberejoj, fabrikoj, urbodomoj, ktp.

Tio trajto daŭris ĝis la 20a kaj 30a jaroj de la 20a jarcento; sed la Moderna Movado iom-post-iom ekdominis. Nun oni agnoskas, ke la Moderna Movado estis stilo kaj ne la fino de stiloj. Aperas konstruaĵoj diverstipaj, kvankam la konstrumetodoj preskaŭ ĉiam estas modernaj.

Ĉu la kastelo ekaperos denove en Skotlando? Komence grandskala restaŭrado de turkasteloj blindumis homojn pri la nova tendenco. Sed estis evidenco pri Renesanco. Oni atendas kun interso.

Ŝajne skotoj ankoraŭ amas kastelojn!

New Lanark: industra kaj socia utopio

Mi loĝas proksime al la industria vilaĝo de New Lanark kie okazis la rimarkinda socia eksperimento de David Dale kaj Robert Owen. La vilaĝo troviĝas sur la mondlisto de UNESKO: prave rilate al la konunumo kiu estis starigita tie; kaj ankaŭ prave rilate al la simpla tamen nobla arkitekturo de la konstuaĵaro.

Antaŭ kelke da jaroj mi iris al New Lanark kun Aleksandro Melnikov el Rostov/Don en Rusio. La vilaĝo troviĝas en tre pitoreska loko surborde la la rivero Clyde. Mi ne sciigis Aleksandon pri la celo de nia ekskurseto. La vilaĝo estas kaŝita pro situo en profunda ravino. Subite - kaj dramece - ĝi ekaperis. Aleleksandro rigardis ĝin kun miro. "Estis bildo de ĉi tiu loko en lernolibro kiun mi uzis en la elementa lernejo!"

Li kompreneble pravis. Dum la jaroj la konstruaĵoj kadukiĝis; tamen, antaŭ 25 jaroj oni komencis restaŭri ilin kaj blovi vivon en la lokon. Nun estas interpretejo, hotelo, junulargastejo, restoracioj, butikoj; kaj plejgrave loĝantoj, Vizante ĝin, oni sciiĝas pri la praktika socialismo de la fondintoj.

Ĉi-jare Esperantistoj kongresos tie (15.17 junio 2007). La loko taŭgas, ĉar la utopiecaj pioniroj vere estis praEsperantistoj! David Kelso, prezidanto de EAS, atendas kongresanojn el ĉiuj landoj.

Generalo Haig

Skotoj havas internacian reputacion pri militemo. En la pasinteco ili soldatis en multaj landoj: ekzemple, Rusio kaj Pollando. Unu el la kialoj sendube estis la malriĉeco de Skotlando.

Kiam la parlamentoj de Anglio kaj Skotlando unuiĝis en 1707 skotoj fariĝis grava elemento en la brita militistaro: denove unu el la kialoj estis malriĉeco; tamen, ne la sola.

Dum la Unua Mondmilito generalo Haig kiu naskiĝis apude al Dryburgh en Suda Skotlando estris la britan armeon sur la Okcidenta Fronto. Post la milito lia reputacio plonĝis: oni akuzis lin pri manko de zorgemo pri la vivo (kaj morto) de la armeo.

Antaŭnelonge mi vizitis la pitoreskan ruinon de abatejo Dryburgh. Haig estas enterigita tie. Lia familio ankoraŭ loĝas apude. Piedirante, mi pripensis de tempo-al-tempo la hororaĵojn de la Okcidenta Fronto kaj la rolon de la generalo.

Nuntempaj historiistoj nun restarigas la reputacion de Haig: sekretaj dokumentoj nun povas esti studataj; kaj ŝajne ili montras pli pozitive trajtojn de la militestro. Oni komencas verki reviziismajn biografiojn.

Historiistoj ankoraŭ povas sanĝi niajn konceptojn, ĉu ne? Ni ĉiam permesu, ke ili daŭre esploru.

Antaŭ ol mi eliris la abatejon, mi parolis kun la gardisto en lia butiketo. Ni diskutis multajn aferojn; li estis scioplena pri la loko kaj ĝia apudaĵo. Mi menciis Haig. Li bone sciis pri la komenciĝanta reaprezo de lia reputacio. Li faris neatenditan komenton: "Multaj germanaj turistoj volas rigardi la simplan tombon de la generalo; ili neniam dubis pri lia elstarega rolo dum la Unua Mondmilito."

Ĉu la fino de kulturo en Skotlando?

Estas diversaj kialoj por mia silentemo. La ĉefa estas projektoj kaj planoj rilate al la forpaso de majstro William Auld.

Post iom da tempo la rezultoj konkretiĝos. Ni faros nian eblon ĉiam memorante, ke li apartenis al la kulturoj de Skotlando, Esperantujo kaj la mondo.

Li estis skota poeto kiu plejparte verkis esperante.

Estas ironie, ke mia lasta blogaĵo ĉi tie temis pri Auld la humuristo. Mi eldonis tion ĵus antaŭ lia morto. Tamen, mi ne bedaŭras tion kion mi aperigis: Bill (en Skotlando li preferata nomo estis "Bill") ne estis sobra filozofo; li estis plena de spriteco. Fakte li estis bona aktoro; kaj mi neniam forgeson sian deklamadon de tiu poemo kiu priskribis la vojon al ebrieco!

Laŭ Bill kiam humuro mankas ni ververe estas en la kelo de malespero!

Ebrio

William Auld estas kaj skota kaj esperanta poeto; li plene meritas la titilon "majstro".

Mi bone memoras okazojn kiam li deklamis sian faman poemom pri ebriiĝo: Ebrio. Bill ankaŭ povis bonege aktori; tial vidi kaj aŭskulti la majstron vere estis privilegio.

Antaŭnelonge Bill Harlowe registris la poemon uzante formaton MP3.

Mi rekomendas, ke vi gustumu!

Maria Stuart kaj princo Karolo

Antaŭ kelkaj tagoj mi revizitis la reĝan palacon ĉe Linlihgow. Kvankam ĝi nun estas ruinigita, ĝi ankoraŭ estas unu el la plej imponaj frurenesancaj konstruaĵoj en Skotlando; kaj multaj deziras, ke ĝi estu plene restaŭrita: mi konsentas kun tiu opinio.

Tial mi rekomendas viziton al la palaco kaj la gravega apuda preĝejo de Sankta Mikaelo. Oni povas rapide atingi Linlithgow de Glasgovo aŭ Edinburgo per oftaj rapidtrajnoj.

Sed dum mi vizito mi ne ĉefe pripensis arkitekturon: mi rememoris, ke Maria Stuart naskiĝis en la palaco kaj ke Bela Princo Karolo rigardis la ruinojn kiam li estis survoje kun sia armeo al Londono.

Maria estas unu el la plej tragikaj virinoj en eŭropa historio. Ŝi ne estis perfektulino; tamen, ŝia mortigo en Anglio post multaj jaroj de mallibero estis skandalo, kiu ankoraŭ nigrigas la reputacion de Elizabeta la angla reĝino.

Karolo neniam atingis Londonon; li haltigis sian armeon ĉe Derby, kaj komencis retreti norden ĝis la sia fina malvenko sur la batalejo Culloden apude al Inverness: malvenko kiu estigis homan, kulturan kaj lingvan genocidon.

Skotoj estas ĝisoste romantikismaj: Maria ankoraŭ estas amata malgraŭ ŝiaj pekoj, kaj Karolo ankoraŭ kaŝiĝas ie en la okcidentaj insuloj!